Odpowiedź
Pytanie postawione w temacie ma w „Tangu” Mrożka bardzo wyraźną odpowiedź — normy społeczne porządkują życie i ich brak jest groźniejszy niż ich nadmiar. Mrożek pisze to w epoce kontrkulturowej, kiedy w świecie wszyscy odrzucali tradycyjne normy. „Tango” jest gorzkim głosem przeciw temu trendowi.
Sytuacja w domu Stomilów jest ilustracją tego, co się dzieje, gdy normy zostają zniesione. Rodzice, byli awangardziści, doszli do całkowitej swobody. Stomil chodzi w piżamie, Eleonora ma romans z prymitywnym Edkiem, babcia gra w karty zamiast jeść, wujek Eugeniusz włóczy się bez celu. Pozornie jest to wolność. W praktyce jest to chaos, w którym nikt nie wie, kto jest kim i co robić. Eleonora nie jest właściwie żoną Stomila — jest tylko jego współmieszkanką. Babcia nie jest babcią — jest kobietą bez funkcji. Edek nie jest gościem — jest pasożytem. Brak norm rozwala wszystkie relacje. Mrożek pokazuje, że normy społeczne — takie jak małżeństwo, hierarchia rodzinna, podział ról — nie są opresją, są strukturą, w której ludzie wiedzą, kim są i jak mają żyć.
Artur to widzi. Mówi rodzicom: „Wy nie macie wolności, macie pustkę”. Chce przywrócić normy. Chce ślubu kościelnego, formalnego wesela, hierarchii w rodzinie. To brzmi jak ironia — bo zazwyczaj młody człowiek krytykuje skostniałe normy. Tutaj jest na odwrót. Artur rozumie, że bez norm życie jest niemożliwe. Człowiek potrzebuje rytuałów, granic, ról, znaczeń. Mówi do Stomila: „Forma jest tym, co odróżnia człowieka od bydła”. To jest centralna myśl dramatu.
Niestety, Artur nie potrafi przeprowadzić tej rewolucji. Próbuje wprowadzić formę, ale brakuje mu siły. Rodzina nie wraca do norm, bo te normy zostały już dawno zerwane i nie da się ich tak łatwo odbudować. W finale Edek, który stoi z boku, zabija Artura. Edek nie reprezentuje ani starych norm (jak Artur), ani ich braku (jak Stomil). Edek jest po prostu siłą bez wartości. I to on przejmuje władzę. Tańczy tango nad zwłokami Artura — i to tango jest symbolem nowego porządku. Nie jest to porządek tradycyjny, nie jest to też swoboda. Jest to siła. Mrożek mówi: jak społeczeństwo zniszczy stare normy i nie zbuduje nowych, otwiera drogę dla tyranii — bo w pustce siła zawsze wygrywa.
Kontekst — Sofokles, „Antygona”
Bardzo ciekawe porównanie daje „Antygona” Sofoklesa. Tam mamy konflikt między dwoma rodzajami norm: prawem ludzkim (Kreon zakazuje pochować Polinejka) i prawem boskim (Antygona uważa, że trzeba pochować brata). Sofokles pokazuje, że nie wszystkie normy są równe. Są normy starsze, głębsze — etyczne, religijne, naturalne — które trzeba przestrzegać nawet wbrew prawu państwowemu. Antygona ginie, bo łamie prawo Kreona, ale czyni to w imię wyższych norm. „Tango” pokazuje inny problem — nie konflikt różnych norm, ale brak norm w ogóle. Razem te dwa utwory uzupełniają się: normy są potrzebne, ale ważne jest też, które normy są fundamentalne, a które tylko przygodne. Antygona odróżnia jedne od drugich. Bohaterowie „Tanga” odrzucili wszystkie naraz — i widać, do czego prowadzi taki radykalizm.
Podsumowanie
„Tango” i „Antygona” pokazują dwie strony tego samego pytania o normy. Sofokles pokazuje, że nie wszystkie normy są warte ślepej posłuszności — są normy wyższe i niższe. Mrożek pokazuje, że odrzucenie wszystkich norm prowadzi do chaosu, w którym władzę przejmuje siła. Wniosek: normy społeczne porządkują życie, ale trzeba umieć odróżnić te, które są niezbędne, od tych, które są opresyjne. Pełna anarchia jest tak samo groźna jak pełny totalitaryzm.