Odpowiedź
Klasyczny konflikt pokoleń polega na tym, że młodzi się buntują przeciw konserwatywnym rodzicom. Mrożek w „Tangu” odwraca ten schemat. To dziadkowie i rodzice są tu rewolucjonistami, awangardzistami, ludźmi bez form. A młody Artur chce z tego chaosu wrócić do porządku. Konflikt pokoleń pozostaje, ale strony są zamienione.
Rodzice Artura — Stomil i Eleonora — należą do pokolenia awangardy lat dwudziestych. Mieli swój moment buntu. Stomil prowadzi „eksperymenty teatralne”, w których wszystko jest dozwolone — nagość, bełkot, absurd. Eleonora żyje w jawnym romansie z Edkiem, jednocześnie nie rozwodzi się z mężem. Babcia Eugenia, z jeszcze starszego pokolenia, też się stała częścią tego chaosu — gra w karty, robi co chce, umiera tuż przed katastrofą. Wszyscy starsi w tym domu mają za sobą rewolucję obyczajową, której Artur nie przeżył.
Artur, urodzony w tym chaosie, ma reakcję dokładnie odwrotną do typowej. Nie buntuje się przeciw rodzicom, żeby zrobić coś jeszcze bardziej radykalnego. Buntuje się, żeby przywrócić to, co rodzice zburzyli. Chce ślubu kościelnego, chce formalnego wesela, chce, żeby rodzina nazywała się rodziną. Próbuje narzucić swoim rodzicom konserwatywne normy. To jest dla nich szokujące. Stomil mówi: „Mój syn jest konserwatystą? To gorzej niż gdyby był pijakiem”. Mrożek pokazuje, że konflikt pokoleń nie polega na konkretnym kierunku — polega na strukturze. Każde pokolenie buntuje się przeciw poprzedniemu, niezależnie od tego, co tamto głosiło.
Trzeci element konfliktu pokoleń to Edek. Edek nie jest właściwie z żadnego pokolenia — jest poza systemem. To prymitywny człowiek, który mieszka u rodziny Stomilów, śpi z Eleonorą, jada ich jedzenie i niewiele więcej robi. Edek jest „chamem” w sensie kulturowym — bez formy, bez wykształcenia, bez idei. Ale w finale to on okazuje się jedynym, który ma realną siłę. Kiedy Artur próbuje narzucić wszystkim formę, Edek go zabija. I tańczy nad zwłokami tango. To jest najmocniejsza myśl dramatu: konflikt pokoleń, którego nie można rozwiązać, kończy się przejęciem władzy przez kogoś, kto stoi poza pokoleniami. Kogoś, kto reprezentuje tylko siłę. Mrożek pisał to w PRL — i można w tym widzieć alegorię polityczną: gdy stara inteligencja i nowa awangarda się kłócą, władzę przejmuje proletariat-byk, który nie ma wartości, tylko silne ręce.
Kontekst — Witold Gombrowicz, „Ferdydurke”
Inny obraz konfliktu pokoleń daje „Ferdydurke” Gombrowicza. Tu też nie jest klasycznie. Trzydziestoletni Józio zostaje „upupiony” do roli ucznia przez profesora Pimko. Pimko reprezentuje pokolenie nauczycieli, które chce z młodzieży zrobić „takich, jak my”. Józio próbuje się buntować, ale każde otoczenie — szkoła, dom Młodziaków, dwór Hurleckich — chce go wcisnąć w swoją gębę. Gombrowicz pokazuje, że konflikt pokoleń nie zawsze jest pionowy (młodzi przeciw starym). Często jest też poziomy: każdy człowiek wciska każdego w jakąś rolę. Mrożek w „Tangu” łączy oba — konflikt rodziców i dzieci z konfliktem form, które na siebie nakładają.
Podsumowanie
„Tango” i „Ferdydurke” pokazują, że konflikt pokoleń jest w pewnym sensie nieuchronny — każde pokolenie chce być inne niż poprzednie. Ale Mrożek dorzuca pesymistyczną pointę: kiedy te konflikty trwają zbyt długo i nikt ich nie rozwiązuje, władzę przejmuje siła, która stoi poza nimi. W „Tangu” jest to Edek. W historii politycznej XX wieku to były różne formy autorytaryzmu. Konflikt pokoleń, jeśli nie kończy się porozumieniem, otwiera drogę dla kogoś trzeciego.