Odpowiedź
„Dżuma” Camusa jest właściwie galerią różnych postaw wobec zła — bo dżuma jest tu nie tylko biologiczną epidemią, ale też metaforą każdego nieszczęścia, które spada na ludzi: wojny, totalitaryzmu, niesprawiedliwości. Camus pokazuje, że ludzie reagują na zło w bardzo różny sposób — i każda z tych reakcji coś o nich mówi.
Pierwsza postawa to bierność i ucieczka. Mieszkańcy Oranu na początku epidemii nie chcą uwierzyć, że to dżuma. Władze próbują nazwać to inaczej, żeby uniknąć paniki. Kiedy w końcu trzeba zamknąć miasto, ludzie się buntują — chcą wyjść, chcą uciec, próbują się przekupić. Dziennikarz Rambert na początku też wpisuje się w tę postawę — kombinuje przemyt przez granicę, bo „on nie należy do tego miasta”. Camus pokazuje, że pierwsza ludzka reakcja na zło to próba ucieczki — i to jest naturalne. Ale ucieczka nie likwiduje zła, tylko je odsuwa od siebie. Inni i tak będą cierpieć.
Druga postawa to wykorzystanie zła dla własnego zysku. Reprezentuje ją Cottard — drobny przestępca, który przed epidemią próbował się powiesić. Kiedy nadchodzi dżuma, Cottard nagle ożywia się. Bo w chaosie epidemii nikt go nie ściga za jego dawne sprawy. Zaczyna handlować na czarnym rynku — sprzedaje produkty po wielokrotnie zawyżonych cenach. Kiedy epidemia wreszcie wygasa, Cottard wpada w panikę — bo wraca normalne życie i normalne ściganie. Strzela do tłumu na ulicy i zostaje aresztowany. Camus pokazuje, że są ludzie, dla których zło innych jest szansą — i ci ludzie są w gruncie rzeczy tej samej natury co zło, z którym współpracują.
Trzecia postawa to bunt i walka. Reprezentują ją Rieux, Tarrou, Grand, ostatecznie również Rambert i Paneloux. Każdy z nich na swój sposób stawia opór dżumie. Rieux leczy, Tarrou organizuje oddziały sanitarne, Grand prowadzi ewidencję, Paneloux modli się i pracuje. Ich postawa to świecki bunt — wbrew wszelkim szansom, walczą o pojedyncze życia. Nie wierzą, że dżumę pokonają — wierzą, że trzeba ją zwalczać. Camus mówi, że to jest jedyna godna postawa wobec zła. „Trzeba robić to, co się musi”. Heroizm bez patosu, codzienna praca, niezniszczalna solidarność. Kiedy epidemia wygasa, Rieux pisze kronikę — żeby ludzie pamiętali, że dżuma czeka. Czujność jest jednym z aspektów tej postawy.
Kontekst — George Orwell, „Rok 1984”
Bardzo podobny wachlarz postaw wobec zła pokazuje Orwell w „Roku 1984”. Większość mieszkańców Oceanii jest bierna — przyjmują system, nie myślą krytycznie, kochają Wielkiego Brata. Niektórzy, jak O'Brien, korzystają z zła — są wewnątrz aparatu Partii i wykorzystują system dla własnej władzy. Tylko nieliczni — Winston i Julia — próbują się buntować. Tyle że bunt Winstona kończy się klęską — Pokój 101 łamie go i pod koniec Winston naprawdę zaczyna kochać Wielkiego Brata. Orwell pokazuje to, czego Camus nie widzi: w totalitaryzmie nawet bunt nie wystarczy. System jest tak silny, że pokonuje nawet tych, którzy z nim walczą. Camus zostawia czytelnika z nadzieją — Rieux i Tarrou cokolwiek osiągnęli. Orwell zostawia z grozą — Winston przegrał całkowicie.
Podsumowanie
„Dżuma” i „Rok 1984” pokazują, że wobec zła człowiek ma do wyboru kilka postaw: ucieczka, kolaboracja, bunt. Camus uważa, że bunt jest jedyną godną odpowiedzią — i pokazuje, że jest możliwy. Orwell ostrzega, że w warunkach totalitarnych nawet bunt może zostać pokonany. Razem te dwie powieści dają pełniejszy obraz: walka ze złem jest konieczna, ale nie zawsze wystarczająca. Trzeba też dbać, żeby nie dojść do sytuacji, w której walka jest już bezskuteczna.