Odpowiedź
„Dżuma” Camusa jest powieścią, w której cierpienie i śmierć są dosłownie wszechobecne. Algerskie miasto Oran zostaje opanowane przez epidemię dżumy — ludzie umierają setkami, codziennie. Camus przygląda się postawom, jakie ludzie przyjmują wobec tego wyzwania. Każda postać uosabia inną odpowiedź.
Pierwsza postawa to próba ucieczki — fizycznej albo psychicznej. Dziennikarz Raymond Rambert, który przyjechał do Oranu na reportaż, próbuje uciec z miasta. Załatwia sobie przemyt przez granicę. Mówi: „Ja tu nie należę, ja mam dziewczynę w Paryżu, ja nie mam obowiązku tu siedzieć”. Camus pokazuje go z empatią — to nie jest moralna ucieczka, tylko zwykłe, ludzkie pragnienie szczęścia osobistego. Ale w decydującej chwili, kiedy może już wyjechać, Rambert zostaje. Mówi: „Wstyd mi być szczęśliwym samemu”. Patrząc na cierpienie innych, nie potrafi już od nich odejść. Postawa się zmienia — z ucieczki w solidarność.
Druga postawa to bunt religijny i jego ewolucja, którą widać u ojca Paneloux. W pierwszym kazaniu Paneloux mówi: dżuma jest karą Bożą za grzechy. Mieszkańcy słuchają go i niektórzy przyjmują tę interpretację. Tymczasem epidemia trwa, umierają również niewinni. Punkt zwrotny to śmierć małego syna sędziego Othona. Paneloux jest przy łóżku tego dziecka, modli się, ale modlitwa nie pomaga. Dziecko umiera w okropnych mękach. Paneloux nie potrafi już dalej mówić, że to kara. Wygłasza drugie kazanie, w którym mówi inaczej: wobec cierpienia niewinnego człowiek musi „albo wszystko, albo nic” — albo zaakceptować Boga, który dopuszcza takie cierpienie, albo go odrzucić. Paneloux wybiera „wszystko” — zostaje w mieście, pracuje w szpitalu. Sam umiera niedługo potem.
Trzecia postawa to świecka, bohaterska codzienność. Reprezentują ją Rieux i Tarrou. Rieux nie pyta, dlaczego dżuma się zdarzyła. Pyta, co z nią zrobić. Działa, leczy, organizuje. Tarrou tworzy oddziały sanitarne. Obaj wiedzą, że dżumy nie pokonają — mogą tylko spowolnić jej działanie, ratować pojedyncze osoby. A jednak walczą. Ich postawa jest najczystszą formą camusowskiej etyki: wobec absurdu istnienia, wobec cierpienia bez sensu, człowiek odpowiada solidarnością i konkretnym działaniem. Rieux na końcu powieści pisze kronikę — żeby ludzie pamiętali, że dżuma kiedyś wróci. To jego ostatnia odpowiedź na cierpienie: pamięć i ostrzeżenie.
Kontekst — Biblia, Księga Hioba
Najstarszy w europejskiej kulturze tekst o cierpieniu i śmierci to Księga Hioba. Hiob, bogaty i pobożny, traci wszystko — majątek, dzieci, zdrowie. Przyjaciele tłumaczą mu, że to musi być kara za jakieś winy. Hiob się buntuje — wie, że jest niewinny. Skarży się Bogu, przeklina dzień swoich narodzin. Bóg w końcu przemawia z wichru, ale nie tłumaczy, dlaczego Hiob cierpiał. Pokazuje mu, że ludzki rozum nie ogarnia całego porządku stworzenia. Hiob pokornie milknie. Camus i Księga Hioba mówią o tym samym problemie z różnych perspektyw. Camus odpowiada świeckim humanizmem — wobec cierpienia trzeba działać. Biblia odpowiada religijnie — wobec cierpienia trzeba zaufać. Ale w obu przypadkach kluczowe jest, żeby cierpienie i śmierć nie miały ostatniego słowa.
Podsumowanie
„Dżuma” i Księga Hioba pokazują różne sposoby spotkania człowieka z cierpieniem. Można uciekać, można pytać Boga „dlaczego”, można się buntować, można pracować bez pytania. Camus i Hiob łączy jedno: ani jeden, ani drugi nie godzi się z biernym przyjęciem cierpienia. Człowiek odpowiada — działaniem, modlitwą, buntem, pracą. To, jak odpowiada, mówi, kim jest.