Odpowiedź
„Potop” Sienkiewicza, drugi tom Trylogii, dzieje się w 1655 roku, podczas najazdu szwedzkiego. Cała Rzeczpospolita zostaje sparaliżowana — i właśnie w tej sytuacji bardzo wyraźnie się widzi, kto jest odważny, a kto tchórzliwy. Sienkiewicz dzieli postacie po tej osi z dużą wyrazistością.
Najjaskrawszym tchórzem jest hetman Janusz Radziwiłł. W chwili, gdy Polacy potrzebują przywódców, on podpisuje układ kiejdański ze Szwedami i oddaje im Litwę. Robi to z miłości do siebie, z chęci zachowania władzy. Po nim idą setki szlachciców, którzy też ze strachu poddają się Szwedom — ze strachu albo z czysto interesowych pobudek. Sienkiewicz nazywa to wprost zdradą. Tchórzostwo Radziwiłła jest tym gorsze, że ma wysoką funkcję — jest hetmanem, ma obowiązek bronić ojczyzny. Tchórz prywatny to nieszczęście, tchórz na stanowisku — to katastrofa.
Kontrast tworzy Andrzej Kmicic. Na początku powieści Kmicic jest awanturnikiem, sąsiadom postrach, ulgi nie da. Ale kiedy dochodzi do wojny ze Szwedami, Kmicic przechodzi przemianę. Najpierw, źle prowadzony przez Radziwiłła, walczy po niewłaściwej stronie. Kiedy odkrywa, że Radziwiłł zdradził, decyduje się zerwać z nim, przyjąć inne nazwisko — Babinicz — i służyć królowi Janowi Kazimierzowi. Bierze udział w obronie Jasnej Góry, ratuje króla, walczy w bitwach. Z awanturnika staje się bohaterem. Sienkiewicz pokazuje, że odwaga to nie jest cecha wrodzona — można się jej nauczyć, można do niej dorosnąć.
Trzeci wzorzec to ksiądz Augustyn Kordecki, przeor Jasnej Góry. Mała grupa zakonników i nielicznych żołnierzy stawia opór wielkiej armii szwedzkiej, oblegającej klasztor. Kordecki jest cichy, pokorny, ale niezachwiany. Wie, że Jasna Góra to nie tylko twierdza, ale symbol — i jeśli ona padnie, padnie też duch narodu. Jego odwaga jest cicha, nie szumna, ale głębsza niż odwaga rycerska. Nie chwyta za miecz, ale modli się i organizuje obronę. Sienkiewicz pokazuje, że odwaga ma różne formy — rycerska Kmicica, kapłańska Kordeckiego, wytrwała szlachty, która ostatecznie odzyskuje rozsądek i wraca pod sztandary króla.
Kontekst — Homer, „Iliada”
Najstarsza europejska refleksja nad odwagą jest w „Iliadzie” Homera. Hektor stoi pod murami Troi, wiedząc, że Achilles go zabije, ale wybiera walkę — bo tak każe honor. Parys, jego brat, przeciwnie, ucieka z pojedynku z Menelaosem, dopóki Afrodyta nie ratuje go z pola. Już u Homera mamy dwa typy: bohatera, który stawia honor wyżej życia, i tchórza, który ratuje życie kosztem honoru. Kmicic-Babinicz jest jak Hektor — przeszedł próbę i wybrał odwagę. Janusz Radziwiłł jest jak Parys, tyle że nie z miłości do kobiety, ale do siebie samego. Ten układ powtarza się w literaturze od trzech tysięcy lat.
Podsumowanie
„Potop” i „Iliada” pokazują, że odwaga i tchórzostwo to nie tylko cechy charakteru — to wybory, które człowiek robi w konkretnych chwilach. Kmicic mógł zostać zdrajcą, ale wybrał honor. Hektor mógł uciekać, ale wybrał śmierć z bronią w ręku. Każda epoka stawia tę samą próbę — i każda generacja musi sobie z nią poradzić.