Odpowiedź
Wspomnienia w „Lalce” Prusa pełnią ogromną rolę — całe rozdziały to „Pamiętnik starego subiekta”, czyli wspomnienia Ignacego Rzeckiego. Prus pokazuje, że człowiek bez pamięci jest człowiekiem bez tożsamości, a wspomnienia mogą być zarówno źródłem siły, jak i pułapką, w której utykamy.
Dla Rzeckiego wspomnienia są domem. Ojciec opowiadał mu w dzieciństwie o Napoleonie, pokazywał mu portret cesarza wiszący nad łóżkiem, mówił o wielkiej epoce Polski i Europy. Rzecki przejmuje te wspomnienia jako własne i przez całe życie żyje pod ich wpływem. Bierze udział w Wiośnie Ludów na Węgrzech, walczy w pułku Bema. Po powrocie do Warszawy zostaje subiektem u Mincelów. Ale całe życie czeka, że nowy Napoleon przyniesie wolność Europie i Polsce. Wspomnienia są dla niego paliwem do działania, ale też pułapką — bo żyje w epoce, która już minęła. Patrzy na świat XIX wieku oczyma człowieka XVIII wieku.
Dla Wokulskiego wspomnienia są przeważnie ciężarem. Wspomina pracę u Hopfera — wstyd, że był subiektem podsmaganym przez gości. Wspomina udział w powstaniu styczniowym, Syberię, śmierć kolegów. Wspomina pierwszą żonę, Małgosię Mincelową, której nie kochał, ale wziął dla pieniędzy. Te wspomnienia ciążą mu, robią z niego człowieka zmęczonego. Jednocześnie wspomina pierwszą scenę z teatru, kiedy zobaczył Izabelę — to jest dla niego wspomnienie ożywcze, źródło całej obsesji, na której zbuduje resztę swojego życia. Wspomnienia u niego są podzielone: te dotyczące pracy i niewdzięcznej rzeczywistości obciążają, te dotyczące Izabeli skrzydlą.
Trzeci wymiar wspomnień to historia Polski. „Lalka” jest pisana w czasach pozytywizmu, w epoce, która chciała się wyzwolić z romantycznych marzeń. Ale Prus pokazuje, że Polacy są pamięcią. Wokulski był na Syberii, Rzecki na Węgrzech, ojciec Wokulskiego pochodził z drobnej szlachty zubożałej, Łęccy są resztką dawnej arystokracji. Każda postać niesie w sobie kawałek polskiej historii. Wspomnienia narodowe są treścią tożsamości Polaków pod zaborami — bez pamięci o niepodległej Polsce nie byłoby nadziei na nią.
Kontekst — Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”
Najpiękniejszą pochwałą wspomnień w polskiej literaturze jest „Pan Tadeusz” Mickiewicza. Już sama inwokacja — „Litwo, Ojczyzno moja, ty jesteś jak zdrowie” — jest aktem pamięci o utraconej ojczyźnie. Mickiewicz pisze poemat z Paryża, z emigracji, i z każdym wersem przywołuje obrazy z dzieciństwa: dwór szlachecki, lasy, polowanie, koncert Jankiela, grzybobranie. To są wspomnienia, które tworzą cały świat, którego nie ma — ale dzięki literaturze on dalej żyje. Tak samo Rzecki w „Lalce” swoim pamiętnikiem zachowuje świat, który już mija. Wspomnienia w literaturze stają się sposobem na ocalanie tego, co straciliśmy.
Podsumowanie
„Lalka” i „Pan Tadeusz” pokazują, że wspomnienia są czymś więcej niż przeszłością — są strukturą człowieka i narodu. Bez nich nie ma tożsamości. Mogą obciążać (jak u Wokulskiego), mogą trzymać przy życiu (jak u Rzeckiego), mogą tworzyć ojczyznę z papieru (jak u Mickiewicza). Dla człowieka są pokarmem duszy.