Odpowiedź
„Lalka” Prusa jest właściwie powieścią o tym, co się dzieje, kiedy marzenia człowieka zderzają się z rzeczywistością. Każda z głównych postaci coś sobie wyobraża — i każda przeżywa moment, w którym ta wyobrażona wersja świata pęka.
Najwyraźniej widać to u Wokulskiego. On nie żyje w realnej Warszawie — on żyje w wyobrażeniu o Izabeli Łęckiej. Widzi ją w teatrze, ubraną na biało, na tle złoconej loży, i w jednej chwili tworzy sobie obraz idealnej kobiety. Idealizuje ją tak, że nie dopuszcza do siebie żadnych sprzecznych informacji. Mickiewiczowska Maryla, niedostępna księżniczka, panna z portretu. Wokulski przez kilkaset stron powieści pracuje, walczy, awansuje, kupuje, organizuje — wszystko po to, żeby ten obraz uczynić swoim. Scena w pociągu jest brutalnym przebudzeniem. Izabela flirtuje ze Starskim po angielsku, sądząc, że Wokulski nie rozumie. Wokulski rozumie. W tej chwili widzi po raz pierwszy żywą Izabelę — i ten obraz nie ma nic wspólnego z tym, co miał w głowie. Próbuje się zabić.
Ignacy Rzecki też ma swoje marzenie — ojciec mówił mu o Napoleonie, Rzecki bierze udział w Wiośnie Ludów na Węgrzech, potem przez całe życie czeka na nowego Napoleona, który przyniesie wolność Europie. Kiedy w 1870 roku Napoleon III przegrywa wojnę z Prusami, Rzeckiemu ta wiara się chwieje. Wciąż mocno wierzy w „małego Napoleonka”, śledzi wszystkie ruchy polityczne — ale w głębi serca już widzi, że jego napoleońskie marzenia są skończone. Umiera samotny, w swojej małej izdebce za sklepem, z mapą Europy obok łóżka. Marzenie się nie spełniło, ale do końca było jego.
Ojciec Izabeli, Tomasz Łęcki, też żyje w nieprawdziwej rzeczywistości. Ma długi po uszy, kamienica idzie pod młotek, służba pożycza pieniądze, żeby kupić mięso na obiad — a on nadal wydaje przyjęcia, jeździ do Paryża, kupuje srebrną zastawę. Nie potrafi uznać, że jest zrujnowany. To inna forma rozdźwięku między marzeniem (o byciu arystokratą) a rzeczywistością (bankructwa).
Kontekst — Miguel de Cervantes, „Don Kichot z La Manchy”
Najczystszą wersją zderzenia marzeń z rzeczywistością jest „Don Kichot” Cervantesa. Starszy szlachcic Alonso Quijano czyta tyle romansów rycerskich, że traci kontakt z realem. Wyrusza w świat jako rycerz Don Kichot, walczyć z wiatrakami, które bierze za olbrzymów, ratować damy z opresji, których nie ma. Sancho Pansa, jego giermek, jest głosem rozsądku — ale Don Kichot uparcie żyje w swoim marzeniu. Dopiero pod koniec życia, na łożu śmierci, widzi rzeczywistość taką, jaka jest. Wokulski jest jak Don Kichot warszawski — też żyje romantycznym marzeniem, też się rozbija o twardy świat. Tylko Cervantes pokazuje to z humorem, a Prus z głębokim smutkiem.
Podsumowanie
„Lalka” i „Don Kichot” pokazują, że marzenie jest piękne, ale niebezpieczne, jeśli nie ma w nim miejsca na rzeczywistość. Człowiek potrzebuje wyobraźni, żeby żyć — ale potrzebuje też trzeźwości, żeby przeżyć. Wokulski i Don Kichot upadają, bo wybierają marzenie kosztem prawdy. Mądrość polega na trzymaniu obu — wyobraźni i realizmu — w jednej dłoni.