Odpowiedź
Satyra jako gatunek polega na pokazaniu wad za pomocą wyolbrzymienia, drwiny i ironii. „Krzywe zwierciadło” to dobre porównanie — satyra nie pokazuje świata takim, jaki jest, ale uwydatnia w nim to, co śmieszne, głupie, niebezpieczne. Ignacy Krasicki, książę-biskup warmiński, był mistrzem tego gatunku w polskim oświeceniu. Chciałbym powiedzieć o satyrze „Pijaństwo”.
Akcja jest prosta. Spotykają się dwóch szlachciców, jeden trochę bardziej trzeźwy pyta drugiego, czemu wygląda tak źle. Ten drugi opowiada, co się stało. Wczoraj zaczęli niewinnie, od kieliszka wina dla zdrowia. Potem ktoś przyszedł, trzeba było uczcić spotkanie. Potem trzeba było wypić za rodzinę, za sąsiadów, za króla, za rzeczpospolitą. Pili całą noc. Rano wybuchła kłótnia, ktoś kogoś uderzył, ktoś rzucał kuflami, wyciągnięto szable. Na koniec dwóch leży zranionych, jeden chrapie pod stołem, a opowiadający budzi się z najgorszym kacem życia.
Krasicki nie pisze tego z pozycji moralizatora, który stoi z boku i mówi „nie pijcie”. On pozwala szlachcicowi mówić samemu. I to jest cały trik satyry: bohater opisuje swoją noc szczegółowo, z humorem, jakby się chwalił — a czytelnik widzi, jakie to żałosne. Drobne fragmenty są komiczne: „lecz że woda szkodliwa, więc warzonka woda; ale i piwa szklankę proszę, bo nie szkoda”. Czyli: woda mi szkodzi, więc piję wódkę i piwo. Ta logika jest absurdalna i właśnie dlatego śmieszna. Krzywe zwierciadło wyolbrzymia ludzką umiejętność racjonalizowania własnych słabości.
Ale satyra Krasickiego nie kończy się na śmiechu. Na końcu drugi szlachcic, który wysłuchał całej opowieści, mówi: dobrze, że nie piję, i wygłasza moralną pouczenie o pijaństwie jako wadzie szlachty. Krasicki celuje w konkretną wadę swojej epoki — alkoholizm jako sposób życia całej warstwy społecznej. Ale satyrze chodzi o coś szerszego: o tę uniwersalną ludzką cechę, że potrafimy własne wady przedstawić jako zalety. Sztuka satyry polega na tym, że bohater sam się odsłania, a nie autor go obnaża.
Kontekst — Stanisław Wyspiański, „Wesele”
Bardzo podobnie działa satyra w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego. Wyspiański nie pisze tradycyjnej satyry w formie wiersza, ale cała pierwsza część dramatu jest właściwie panoramą polskich wad. Inteligencja gada o sprawach narodowych, ale jest nieżyciowa i bezsilna. Chłopi są krzepcy, ale prymitywni. Pan Młody bawi się w chłopomanię i nie rozumie chłopstwa naprawdę. Każdy ma swoją wadę, każdy się przed innymi popisuje. Wyspiański zamiast moralizować, każe postaciom samym mówić. Tak jak u Krasickiego: krzywe zwierciadło, w którym Polacy widzą siebie z całą śmiesznością i niedołęstwem.
Podsumowanie
Satyra Krasickiego i „Wesele” pokazują, że satyra to nie tylko śmiech. To narzędzie społecznej diagnozy. Krzywe zwierciadło uwypukla to, co normalnie ukrywamy — i właśnie przez to skłania do refleksji. Wady widziane z humorem łatwiej jest naprawić niż wady słuchane z kazania.